Boekbespreking door Nico Veenstra

Jan Veenstra - Zangeres van zulver Stichting Het Drentse Boek, Zuidwolde 1989.

Toen ik Zangeres van zulver uit had, keek ik met het boekje in mijn hand, vanuit de trein naar buiten. Als literatuur je even stil maakt, is dat een goed

teken. Maar er was ook wrevel.

Waarom was dit niet in het Nederlands geschreven? Nu, een paar dagen later heb ik het boekje weer doorgelezen. Het goede gevoel blijft, de wrevel ook. Dit had in het

Nederlands geschreven moeten zijn.

Ik heb niet het idee dat er over gediscussieerd kan worden met de schrijver. Hij schrijft in het Drents omdat hij dat altijd doet. De keuze is principieel, niet funktioneel. Als de keuze, soms Drents soms Nederlands, was geweest dan was er over te praten. Het funktionele gebruik van het dialekt had, bijvoorbeeld, in de dialogen kunnen zitten. Daar was over te praten geweest. Bij een principiële keuze kan dat niet. Om mezelf een beetje te oriënteren heb ik enkele werken van Stijn Streuvels erbij gepakt. Hoe deed hij het? Zonder daar al te diep op in te gaan, valt het

me bij het werk van Streuvels op dat het verschil tussen het Nederlands en het Vlaams minder groot is op het eerste gezicht, dan tussen het Nederlands en het Drents. In ondermeer de dialogen laat Streuvels zien dat het Vlaams

toch heel anders is dan het Nederlands, maar dat neemt niet weg dat de eerste indruk minder afschrikt.

Voor mij was het Drents in Zangeres van zulver geen probleem. Mijn passieve kennis van het Drents - ik versta 95% is groot genoeg. Het Drents is heel eenvoudig, helder en duidelijk. Alleen 'mangs' kende ik niet. Ik denk aan 'soms, vaak'. In ieder geval kwam 'mangs' volgens mij iets te mangs voor, ik heb 20 keer 'mangs' geteld. Maar dat was bet enige woord waar ik over struikelde.

Niet alleen het taalgebruik is helder, het verhaal is dat ook. De kunstschilder Jos van Leer leeft, woont en werkt in zijn atelier. Hij maakt uitstapjes op het witte doek, maar vooral in zijn hoofd. Herinneringen aan zijn dorp, Kafka, een bijzonder 'familielid', aan vroegere liefdes. Hij heeft zich vrijgevochten van zijn benauwende achtergrond (het dorp, de kerk), maar mijmert toch met veel plezier, of in ieder geval weemoed, over wat verloren is gegaan. Tussen de gedachten door, spelen dagelijkse zaken een belangrijke rol. Er moet een tentoonstelling worden voorbereid, de gemeente is vervelend als het om de verbouwing van het atelier gaat én op een dag komt Maria bij hem in het atelier. Zij wil een portret van zichzelf. Ondanks de bedenkingen die Jos heeft, stemt hij erin toe. En dan komt de zangeres van zulver op het witte doek. Maar het blijft niet bij kijken en fantaseren, er ontstaat liefde tussen hen. Het verhaal deed mij denken aan een verhaal met een soortgelijk gegeven. In dat verhaal bloeit er liefde op tussen een verwaarloosd jong meisje en een student. (Het zijn opvallend vaak studenten, schilders en schrijvers die de hoofdrol spelen in boeken. Het ongeregelde leven dat zij hebben, los van de maatschappij - denkt men - geeft een goede ingang op allerlei avonturen. Maar eerder nog denk ik dat schrijvers van boeken zichzelf los van de maatschappij voelen). In beide verhalen is het einde tragisch, in beide verhalen is de sfeer heel zacht.

De huiver en wrevel die er in .het begin van het verhaal was mijn vooroordelen -, wordt steeds meer naar de achtergrond gedwongen door de kracht van

het verhaal. De eenvoud en daardoor(!) diepgang maakt indruk. De beelden die worden 'opgeroepen boeiden me. Het gedrag tegen de kat vond ik grappig. Veel gedachten van Van Leer spraken mij als lezer aan.

Ik heb er zelfs over na zitten denken om het verhaal maar één keer te lezen. Het gevoel dat wordt opgeroepen kun je als lezer zo beter vasthouden. Dan kijk je later naar je boekenkast en ziet het boekje staan. Misschien weet je het verhaal niet meer, maar het gevoel nog wel. In veel gevallen ben ik blij dat iets in het Drents geschreven wordt. Nu vind ik het jammer. Een veel groter publiek zou van Zangeres van zulver kunnen genieten. Op deze manier zie ik dat niet gebeuren. Het Drents

schrikt af, al is de kwaliteit van deze novelle nog zo hoog. Verder dan Drente zal het niet komen. Jammer, want als lezer krijg je al genoeg middelmaat voorgeschoteld. Zou het boekje net zo mooi zijn in het Nederlands? Ik denk het wel. Mijn leeswijze mag er toch het voorbeeld van zijn. Wat ik zag in het Drents, las ik in het Nederlands. Maar toch heb ik mijn twijfels over deze uitspraken. De bioloog Hillenius gaf in zijn literatuurcolleges aan dat een echte kunstenaar altijd een eigengemaakte beperking inbouwde. Een soort regels voor zichzelf. In totale vrijheid kan een kunstenaar volgens hem niets scheppen. Alleen als er beperkingen zijn kan een kunstenaar iets maken. Het Drents is die bewuste beperking van Veenstra, ook al omdat zijn keuze voor het Drents principieel is - er kan niet over gepraat worden -. Jan Veenstra heeft met de Zangeres van zulver een mooie dubbelzinnige novelle geschreven. Een schoolvoorbeeld van een novelle zelfs. Over de vorm kan verschil van mening bestaan, over de inhoud wat mij betreft niet.

Deze website gebruikt cookies Informatie